NART
NART

GİRİŞ
Kullanıcı Adı

Şifre





>Üye Değilim     >Şifremi Unuttum

ETİKET BULUTU

MÜZİK ÇALAR
9
4SIMD.MP3
35305319 - Adige Heku 01.MP3
11
13

Nart Ajans Reklam

ADİGECE'NİN TEMEL SORUNLARI-1

Biliminsanının Gözüyle: "Doğruluk dostluktan daha değerlidir" ya da Adigece'nin temel sorunları-1 Prof.Dr.ĞIŞ Nuh Adige Mak,12/13 Şubat 2009 Çeviri:Hapi Cevdet Yıldız Adigelerin kökeni üzerine açıklamalar Adigelerin bir toplum olarak bir arada bulundukları ve ortak bir alanda yaşadıkları sıralarda hangi dili konuşmuş olduklarını bilmemiz kolay değildir,konu yazılı kaynaklarda yeterince belirtilmiş değil.Kaynaklara göre Adigeler Hatlar'dan (Хьатхэр) (*) türemişlerdir. Bu nedenle Adigece'nin Hat dilinden (Хьатыбзэ) türemiş olduğunu söyleyebiliriz. Bu sözümüzü destekleyici nitelikte çalışma ürünleri vardır.
08-06-2009 - 4317 kez okundu

Peki Hatlar kimlerden türemiş olabilirler? Hatların Hananlar'dan (Хьананэ) türemiş olduklarını düşünebiliriz.Çünkü ,İbrahim,Tanrı 'nın kendisine vaat ettiği toprağı ararken Hatların yaşadığı yere geldi ve orada yaşayan Hatlarla karşılaştı ve o yerde kaldı.Bu açıklama İncil'den.İbrahim' in eşi Sara ölünce,Hatlara ricada bulunup yaşadığı Hanan toprağında eşini defnetti.Hananlar ayrı bir topluluk idiler,bu da İncil'de yazılı.Ancak Hananlar Yahudiler tarafından soykırım yoluyla ortadan kaldırıldılar (Günümüzde bile Hanan sülale adını /лъэкъуац1э taşıyan bir aile Adigey'in Koşhabl rayonu Fedz köyünde yaşıyor).Hananlar Etrüskler'den türemiş olmalılar.Ancak konu henüz yeterince açıklığa kavuşturulmuş değil.

Hat sonrasında Hatlar toplu bir halk olarak mı yoksa kendi içlerinde bölünmüş topluluklar olarak mı bir yaşam sürdürdüler?Kişisel görüşüme göre,Adigeler kendi içlerinde bölünmüş,gelenek- görenek ve dilleri de biraz farklılaşmış olarak yaşamlarını sürdürüyorlardı. Bu söylediklerim yazılı kaynaklarca da destekleniyor. Kral Mitridat'ın yazıcılarının tanıklığına ve MÖ I.yüzyılda yaşamış olan Strabon'un yazdığına göre,Mıvt'e Denizi (Хы Мыут1э;Meot Denizi/Azak Denizi) çevresindeki bir kuşakta Mıvt'eler (Мыут1эхэр/Meotlar) yaşıyorlardı."Mıvt'elerin" ayrı bir ulus oldukları yakıştırmalarında bulunanlar da vardır.Ama ben bu tür görüşlere katılmıyorum,ayrı ca doğru da değildir.Bu,Kuban Irmağı dolaylarında yaşayan bütün insanlara Rusların toptancı bir anlayışla "Kubanlı" demeleri gibi bir anlam taşır sadece.Bu görüşüm kuşkusuz bir temele dayalıdır.Strabon'un yazdığına göre,o kıyılarda (Azak Denizi kıyılarında) Bospor ve Sind bölgeleri bulunuyordu. Bu iki bölgeye yakın yerlerde de Ahey (ахэй),Zih (зих),Genioh (гениох),Kerket (керкет) ve Sindler (синд) yaşıyorlardı...("Geografiya",17 kitap,M.,1964, II.Cilt,s. 468).Milattan 1200 yıl önce Hat (Hitit) Krallığı'nın yıkılmış olmasından sonra,Strabon'un sözünü ettiği topluluklar tarih sahnesine çıkmış durumdaydılar.V.S.Sergeyev'in yazdığı gibi,Kuzey Karadeniz kıyılarında yaşayanların Kimmerler oldukları belirtiliyor.Asur kabartma (щэнэбз) yazılarında (MÖ VIII.yüzyıl) karşılaşılan "Gimmirey" ("гиммэрей"/"K'emguy"-Ğ.N.) sözcüğü de oraya bağlıdır.Grekler, birbirlerine komşu olan Ahey,Sind,Zih, Kerket,Genioh gibi birçok halkı Kimmerler ortak adı altında tanımlıyorlardı (Bkz.Sergeyev V.S.İstoriya Drevney Gresti/Kadim Yunanistan Tarihi.M.,1963, s.131).Strabon,"Bospor yönetimi,bir ara Kimmerlerin eline geçmişti.Bu nedenle Mıvt'e'ye (Azak Denizi'ne) açılan boğaza Kimmer Bospor'u denmiştir" diye yazıyor (Bkz.Strabon, s.383).Sözü nü ettiğim bu konuda daha çok bilgi edinmek için yayınlanmış kitabıma bakabilirsiniz ("Все об адыгах.Зэк1эри адыгэмэ яхьыл1агъ",Maykop,2002, s.19-28).

Hatlardan geriye kalan topluluklar-ахэй/ahey,зих/zih,синд/sind,керкет/kerket,гениох/genioh'lar- Adige,Kabardey, Abhaz ya da Wubıhlar mı idiler,o gibi konularda kesin bir bilgiye ulaşmış değiliz,ancak bu toplulukların aynı kökten türeme oldukları biliniyor.Bu halk topluluklarına ortak ad olarak Gimmirey/Kimmerler dendiğini de görüyoruz.Sonradan bunlara Çerkes denmeye başlandı.Kişisel görüşüme göre, "Çerkes" adı kişi adından geliyor olmalı.Strabon'un yazılarına dayanarak böyle düşünüyorum.Strabon şöyle yazıyor: "Geniohların Krekas ve Amfistrat adlı iki yöneticisi/komutanı vardır", "Geniohlar,kendileri ni sanırım bu iki kişinin adıyla tanıtıyorlar" (Strabon,s.470) .Geniohları n komutanının adı,Strabon'un yazdığına göre, (ya da Rusça'ya çevirisine göre), "Krekas"tır,ancak Adige ulusal dilinde "k" (-Türkçe'deki "ka" sesi-) denilen bir ses ve "kr" biçiminde de bir söyleyiş yoktur.Bu nedenle Krekas denilen büyük şefe/komutana Geniohların ("Adigelerin") dilinde "К1элэк1ас" (K'elek'as;Son oğul,Sevgili oğul) ya da "Джэрэкъэс" (Cerekas;Naralar atarak,haykırarak gelen) deniyor olabilirdi.Bu Adige ("Genioh") sözcüğünü,başka halklar kendi dillerine uydurmuş olmalılar.Böylece K'elek'as ya da Cerekas sözcüğü Krekas olmuş olmalı.Ad,ardı ndan Kerket,en sonunda da Çerkes oluyor.Adın sahibi olan halkın yazısı olmadığından (ya da var idiyse bile yitirilmiş olduğundan) böylesine durumlarla karşılaşabiliyoruz.



Ortaçağ'da Adigeler



Konuyu en eski zamanlardan başlatmış olmamızın elbette bir nedeni vardır.Günümüz Adigelerinin bazıları Sovyet yönetiminin Adigeleri bölmüş olduğunu söylüyorlar ve bu bölünme sonucu,aslında tek bir dil olan Adigece'nin de bölündüğünü,aynı ulustan olan kişilerin,sonunda birbirleriyle anlaşamaz durumlara düştüklerini söylüyorlar.Adigeleri n tarihsel yazılara göre bilindikleri zaman, MS IX.yüzyıl olmalı,o dönemde yaşayan İbn Haluin (Ибн-халуин),yazılarında "Çerkesler herkesten daha güçlüdürler" diyor.Ondan önce,V-VI.yüzyı llarda yaşamış olan Prokopiy Kesariyski'nin yazılarında Meotidya'da (Меотид) Zih,Sagid ve Abashlar (Абасххэр) yaşıyorlar,deniyor. Yani V-VI.yüzyıllarda Abashlar ("Abazalar" ya da "Abhazlar") öteki Hat (Adige) toplulukları içinde henüz belirmeye başlаmışlardı.Mesudi'nin yazılarında (MS 943 yılı,X.yüzyıl),bildiğ imiz kadarıyla,ilk kez "Adige" ("Адыгэ") sözcüğünün kullanıldığını görüyoruz.Mesudi şöyle yazmıştı:O ırmak boyunda (adını söylemiyor,ama Kuban Irmağı olmalı) Ademfiyeler ("адемдхат " ya da "адемхэр"/Ademler) oturuyorlar, balıkçılıkla geçiniyorlar, başlarında kral ya da başkanları bulunmuyor...Keşeki (Kaşaki,Kasogi- Adıgi xaraktera krotkogo...)".

Kabardey,Besleney gibi Adige topluluklarını n tarihte belirişi XI-XII.yüzyıllara rastlıyor.Wubıhların ayrı bir halk olarak belirişi durumu ise aydınlatılamamış tır.Diğer Adige toplulukları-Abzegh,Bjedugh, Jane,K'emguy,Mehoş,Natuhay/нэтыхъуай,Shapsugh ve diğerlerinin beliriş tarihleri de aydınlatılamamış tır.Bunları n hepsini tek bir ulus/halk ve tek bir dili konuşan insanlar olarak ele alamayız.Günümüzde bile her bir topluluğun konuştuğu dil (diyalekt/ağız/жэры1уабз),hala her bir topluluğun kendi ulusal dilidir: Kabardeyce,Besleney ce;Abazaca, Abhazca,Wubıhca, Abzeghce, Bjedughca, K'emguyce,Shapsughca ve diğerleri.Abaza,Abhaz ve Wubıh dilleri dışındakiler Adigece adı altında tanınıyorlardı,ş imdi de öyledir.



Adige geleneği/xabzesi ve dil



Yukarıdaki ilk sırada yer alan bu üç halk da -Abaza,Abhaz, Wubıh- içlerinde olmak üzere,Adigelerin hepsinin geleneği/xabzesi (h'abze/хабзэ) birbirine benziyor denebilir,türedikler i Hat kavmi geleneği/xabzesi de bu öbeğe girer.Adigelik/Adige geleneği (Адыгагъэ,адыгэ хабзэ) ile Abhaz geleneği/xabzesi (Apsuara),günü müze değin benzerliklerini korumuşlardır, ayrıldıkları noktalar önemsizdir,sözü nü etmeye bile değmez.Güneydeki yerler (к1эхэ;ыхэрэ) Adigeleri ile kuzeydeki yerler (ыпшъэрэ) Adigelerinin (Kabardey ve Besleneylerin) geleneği/xabzesi farksızdır denebilir.Gelenek/ Xabze üzerinde biraz fazla durmam,geleneğ in ulus açısından taşıdığı önemi/değeri vurgulamayı istemem nedeniyledir.Dil ulusun ruhu (pse/псэ) ise,gelenek/ xabze de ulusun aklı ve değer yargısıdır (Бзэр лъэпкъым ыпсэмэ,хабзэр лъэпкъым иакъыл,ыуас).Dil ile aklı ayıramayız,o zaman ortada doğru/düzgün bir ulus (лъэпкъ тэрэз) kalmaz.Adigeler dilin karşılığı olarak "söz" ("гущы1/guşı'" ya da "псалъ/psatl") derler.Burada "gu" (kalp) ile "pse" nin (ruh) nerede bulunduğu, "ruhun/pse'nin" neyin içinde yer almış oluğu vurgulanıyor.Kalbin ve ruhun bir araya geldiği yer,gelenek ve görenekler (шэнхабзэхэр/"адыгагъэр"/Adigelik) ile akıldır.Buradan hareketle,dile fazlaca bir anlam/işlev yüklersen geleneği/xabzeyi zorlamış,geleneğ i daha üstte tutarsan,dildeki güzelliği (tadı),bir başka dile aktarman güçleşmiş olur.Ancak Adige geleneğinden daha fazla etkilenmiş olduğumu ve onlara daha fazla bir anlam/önem yüklemek istediğimi de belirtmek isterim.Kanına, ruhuna Adige geleneği/xabzesi girmiş olan biri,Adigece'yi öğrenmek için hiçbir zorluktan kaçınmaz.Adige geleneği ile yetişmiş ve donanımlı olan bir kişi,konuşmasa bile davranışından onun bir Adige,eğitimli ve donanmlı bir kişi olduğuu hemen anlayabilirsin, ancak Adigece konuşsa bile,o kişide Adigelik ruhu,Adige gelenek ve terbiyesi yoksa,onun için bir Adige'dir de diyemeyiz.Kiş i dil ile geleneği birlikte içselleştirmişse, işte ondan daha mükemmel,ondan daha güzel ve ondan daha iyi olan birini aramaya gerek de kalmaz.Buradan hareketle ve kesin bir inançla şunu söyleyebiliriz:Adigelik/xabze ulusu eğitiyor,dil de ulus bireylerinin iletişimine aracı oluyor (зэрещхых).



Anadili konusu



Dil için anadili (nıdetlfıbz/ныдэлъфыбз) deyimini kullanıyoruz, ama soruna daha gerçekçi eğildiğimizde, dil ile gelenek/xabzenin anadan gelme şeyler olmadığını,bunların bebeğe verilen eğitim ve öğretimden kaynaklandığını da anlıyoruz.Doğrudur, düşünceme göre,kanın (лъы) da bir anlamı olmadığını söyleyemeyiz."Tlepk"/ulus ("лъэпкъ"/ulus/kan birliğinden gelme) sözcüğü de oradan/kandan kaynaklanıyor.İnsanın yaşamsal gücü/vücudu,taşıdığı kana bağlıdır,ancak hangi kanı taşıyor olursa olsun,en önemli olan etken kişiye verilmiş/kazandı rılmış olan eğitim/terbiyedir.Diller biraz farklılaşmış olsalar da,Adigeliğini sürdüren biri,Adige geleneği/xabzesi ile donanmış olan bir kişi,Adigece'yi de terk etmez,yüzyıllar boyunca atalarımızın geliştirerek bugünlere getirmiş olduğu,ilginç yönleryle çok zengin bir dil olan Adigece'yi öyle biri terk etmez,kişinin içindeki Adigelik ruhu terk etmeyi kabullenemez,çü nkü kalp ile akıl o noktada bütünleşecektir. Bireyi olduğun ulusunun yüzyıllardan bu yana yaşatarak bugünlere getirmiş olduğu dili,ilgiyle karşılamak ve onu geliştirmek bir görev olarak algılanmalıdır. Bunu anlamayı hiçbir gerekçe önlememeli.



Diaspora'da durum



Türkiye ve diğer dış ülkelerde yaşayan Adige gençlerinin Adigece'yi bırakmakta/unutmakta oldukları söyleniyor,buna çok üzülüyoruz.Peki, o gençlerin kulağına dede ve ninelerinin, ana ve babalarının temiz Adigece konuşma sesleri hiç ulaşmamış mıdır?Gençlerin babalarının Adigece konuştukları için baskı ve cezalarla karşılaştıkları dönemler de yaşanmıştır,yine de onlar korkmamışlar ve Adigece konuşmayı sürdürmüşlerdi (**).Şimdilerde, bildiğimiz kadarıyla o tür kötü uygulamaların (хэбзэ емык1ухэр) azaltıldığı/kaldırıldığı söyleniyor,ama gençler Adigece bilmiyorlar ve öğrenmek de istemiyorlar. Sonuç olarak,gençler, sadece dili değil,Adige geleneğini,Adigeliğ i de yitirmiş oluyorlar.Günü müzde Adigelerin bütün bir yeryüzü düzeyinde iletişim ve buluşma olanakları çoğaldı,teknoloji sayesinde,Adigece'yi gün boyunca,gece ve gündüz duyma olanakları da arttı,ama bu olanaktan yararlanmıyorlar, yararlanmak için de bir çaba göstermiyorlar (***).Okumak ve yazmak isteyenler için kitap ve öğretmen sağlama olanaklarına kavuştuk.İşi devlet düzeyinde ele alsak bile,"durun" diyecek birileri çıkmaz diyebiliriz artık.Bakın,Adigece'yi yaşatmak için Ürdün'de düzenlenen uluslar arası konferansın düzenleyicileri arasında Rusya Federasyonu Dışişleri Bakanlığı ilgili bölümü de yer almıştı.

Hangi yöne dönsek bile,Adigelerin artık oldukça umut verici olanakları var.Şimdiki gençler eskiden dede ve ninelerinin, ana ve babalarının yaşadıkları baskılar gibisine uygulamalarla da karşılaşmıyorlar (****).Ortada ağır/büyük engeller değil,kişisel engeller vardır.Gençlerimizin ulusumuzu yaşatma isteklerinin bulunması,ulusun binlerce yıl boyunca yarattığı değerlere,kültü rel mirasa sahip çıkmaları,bu mirası derleyip geliştirmeleri gerekiyor.Kendimize gelmenin tam sırasıdır,içinde bir Adige onuru olsun kalmış olan kişi, adam gibi adam olmalı ve bir Adige gibi davranmasını bilmelidir!Önemsemey eceğimiz Adigelik ile Adigece,gözbebekleri miz gibisine tertemizdirler, atalarımız bu değerleri seller gibi kanlarını akıtarak bugünlere getirmişlerdir, bunlar bizlere atalarımızdan kalma bir namus borcu,bir onurlu mirastır.İnsanlı k onurunu (xabzeyi) da içselleştirerek, ataların bize bıraktığı bu mirasa,bu vasiyete sahip çıkmalıyız.



Şimdilerde dil ve gelenek



Üzülsek de,aramızda Adigece'yi ve Adigeliği terk etmek için bahaneler bulan ya da uyduran,gerekç eler sıralayanlar da az değildir.Şöylesine gerekçeler öne sürüyorlar:Biri şimdiki alfabemizi beğenmiyor,bir başkası Latin alfabesine dönmeliyiz diyor,bazıları Arap harflerini savunuyor.Kiril alfabesini uygun karşılayanlar içinde bile,bir ses için iki üç harf (işaret) kullanılıyor,bu da okuma hevesini kırıyor,diyenler de var.Ancak bütün bu söylenenlerin hepsinin temelsiz birer bahaneden başkası olamayacağını,araş tırmalarım sonucu öğrenmiş bulunuyorum. Bu konuda bizler büyük çalışmalar ortaya koymuş kişileriz,ama öğrendiğimiz kadarıyla Adigece yazılmış şeyleri okumuyor ve onlardan yararlanmıyoruz. Adige Cumhuriyeti'nde yüz bin Adige yaşıyor,bunun onda biri bile "Adige Mak" gazetesine abone değil,sayfaları nı açıp bakmıyor bile (*****).Adigece kitapları ücretsiz dağıtsan bile,açıp okuyan yok.Oralarda iyi bir şeyler yazılı olmadığı için değil,okumayı istemedikleri için okumuyorlar (******).



(Devamı var)



(*) Hatlar,Hatti/ Hititler olmalı-HCY

(**) Türkiye'de Adigeler ve diğer küçük diller,kendi ayrı köylerinde dillerini 100 yılı aşkın bir süre boyunca (1970'lere değin) korumuş,kentlerde de dillerini konuşabilmişlerdir, belli bir süreç sonunda asimilasyon olayı başlamıştır.Olayda devletlerin asimilasyoncu politikaları belirleyici olmuştur.İsrail ve Yugoslavya'da asimilasyon politikaları uygulanmadığından Adige dili korunmuş,ırkçı/faş ist rejimlerde ise asimilasyon olayı yaşanmıştır-HCY

(***) 1992'de Maykop'ta bir Rus kızı,"Türkiye'den Adigece okutacak öğretmenler istenecek olursa,işte o zaman ben de Adigece öğrenir,gelir çocuklarınıza Adigece ders veririm" demişti bana.Yani dilin bir işlevi ve getirisi olmalı,içi doldurulmalıdı r,diye düşünüyorum.Sorun, söz ve öğütle değil,devlet uygulamalarıyla (politik yolla) çözülebilir.Her yerde bu böyledir-HCY.

(****) Şimdilerde,eskiden olduğu gibi açık baskılar uygulanmıyor olsa bile, örtülü ve sinsi politika ve baskıların sürdürülmediğini de kimse iddia edemez-HCY

(*****) "Adige Mak" (Адыгэ макъ) gazetesinin tirajı 7400'dür-HCY

(******) Adigece kitaplara ve Adigece'ye karşı olan bu ilgisizliğin nedeni,bize göre,alfabe falan değildir,alfabe konusunda Ğış Nuh'a katılıyorum.Dilden uzaklaşmanın asıl nedeni,Adigece'nin işlevinin daraltılması ve en alt düzeylere düşürülmüş olması,Adigece eğitime son verilmiş,Adigece televizyon yayınının haftada 50 dakika gibi göstermelik düzeye düşürülmüş olması,vb dir,diye düşünüyorum.Yani sorun bireysel ya da region yönetimlerince çözümlenecek bir sorun değildir,tamamen politiktir,çözü m Federal Merkez'in yerel dilleri gerçek anlamda desteklemesine ve bu doğrultuda politik düzenlemeler yapmasına,korku duvarlarını kaldırmasına bağlıdır-HCY

Not:Ara başlıklar ve tire içindeki yazılar çevirmene aittir-HCY

Etiketler:
adigece temel sorunları-1

YORUMLAR
Yorum yapmak için giriş yapın...

MIZAGE DERGİ YÖNETİCİLERİ KAYSERİ'DE
KARAÇAY-BALKAR KÜLTÜR VE YARDIMLAŞMA DERNEĞİ 13. GENEL KURULU.
AYŞE & HAKAN EKER GELİN ALMA
ÇAĞDAŞ SANATLAR MÜZESİ'NDE MIZIKA DİNLETİSİ
ESKİŞEHİR KUZEY KAFKAS KÜLTÜR VE DAYANIŞMA DERNEĞİ CİHAN ERTOK İLE DEVAM DEDİ
ESKİŞEHİR KUZEY KAFKAS KÜLTÜR VE DAYANIŞMA DERNEĞİ GENEL KURULUNU YAPTI.
KAFKASYA UÇUŞLARI BAŞLADI
ARDA ARGUN'A LEON NİŞANI
ADİGE MİLLİ KIYAFET GÜNÜ KUTLANDI
KAFDAV YAYINCILIK ESKİŞEHİR KİTAP FUARINDA
/ 599>

EN ÇOK OKUNANLAR
Kayıtlı başka haber bulunmamaktadır